Biedrzeniec anyż: Właściwości, zastosowania i korzyści

Większość z nas zna anyż z jednego miejsca: charakterystyczny, lukrecjowy zapach pierników albo kieliszka ouzo. Tymczasem biedrzeniec anyż ma za sobą kilka tysięcy lat służby naraz w kuchni, w aptece i w domowych okładach. Poniżej przejdziemy przez to konkretnie: czym jest, co siedzi w jego nasionach, na co realnie pomaga, jak go używać i ile, oraz kiedy lepiej uważać.

Czym właściwie jest biedrzeniec anyż

Biedrzeniec anyż (Pimpinella anisum) to roślina z rodziny selerowatych, o smaku i zapachu przypominającym lukrecję. Pochodzi z Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnego, dziś uprawia się ją na całym świecie. To roślina jednoroczna, dorasta do 50 cm, ma cienką, żebrowaną łodygę i pierzaste liście. Latem wypuszcza drobne białe kwiaty zebrane w baldachy. Najważniejsza jest jednak jej najmniej efektowna część: małe, owalne, jasnobrązowe nasiona, bo to one po wysuszeniu trafiają i do garnka, i do naparu.

Co siedzi w nasionach

Cała siła anyżu zaczyna się od olejku eterycznego, a w nim od anetolu, który stanowi od 80% do 90% tego olejku. To związek z grupy fenylopropanoidów, odpowiedzialny za zapach i za działanie przeciwbakteryjne oraz przeciwgrzybicze. Obok niego są estragol i linalol, a także eugenol (antyseptyczny), limonen i pinen. Limonen badany jest pod kątem działania przeciwnowotworowego i poprawy nastroju, a pinen wspomaga drożność dróg oddechowych.

To jednak nie koniec. Nasiona zawierają też flawonoidy, czyli silne przeciwutleniacze osłaniające komórki przed stresem oksydacyjnym, oraz witaminy C i A i minerały: wapń, fosfor i żelazo. Do tego trochę białka i błonnika. Krótko mówiąc, jak na tak małe ziarno, lista składników jest zaskakująco długa.

Na co realnie pomaga

Trawienie. To jego najlepiej znana rola. Anyż działa rozkurczowo na mięśnie gładkie jelit i wiatropędnie, więc łagodzi wzdęcia, skurcze żołądka i niestrawność, a przy okazji pobudza wydzielanie soków trawiennych. Napar z nasion to klasyczne domowe remedium na bóle brzucha. Bywa stosowany także przy kolkach u niemowląt, ale akurat tu nie idź na żywioł, tylko skonsultuj się wcześniej z pediatrą.

Drogi oddechowe. Anyż działa wykrztuśnie, rozrzedza flegmę i ułatwia odkrztuszanie, dlatego pojawia się w syropach na kaszel i w mieszankach na przeziębienie. Inhalacja z dodatkiem olejku anyżowego potrafi udrożnić nos i ulżyć przy katarze.

Skóra i drobnoustroje. Olejek z nasion ma wyraźne działanie antyseptyczne i przeciwbakteryjne. W praktyce bywa składnikiem toników, bo utrudnia rozwój bakterii na skórze i wspiera gojenie drobnych podrażnień.

Stres i sen. Anyż działa łagodnie wyciszająco. Aromaterapia z jego olejkiem albo szczypta nasion w wieczornym naparze potrafi rozluźnić i poprawić jakość snu, zwłaszcza po nakręconym dniu.

Sprawy kobiece. Nasiona zawierają fitoestrogeny, czyli roślinne związki o działaniu zbliżonym do estrogenów. Tradycyjnie anyż stosuje się przy nieregularnym cyklu i napięciu przedmiesiączkowym, jako zioło mlekopędne wspierające laktację, a także na uderzenia gorąca w menopauzie. To jednocześnie ta sama cecha, która każe uważać przy terapii hormonalnej, o czym za chwilę.

Anyż w kuchni

Tu jest u siebie. Słodkawy, lukrecjowy smak sprawdza się i w daniach wytrawnych, i w słodkich. W kuchni azjatyckiej anyż pogłębia smak zup i sosów, w śródziemnomorskiej trafia do marynat do mięsa, dobrze czuje się też przy drobiu, w curry i w potrawach duszonych, gdzie powoli oddaje aromat.

Najmocniejszą pozycję ma jednak w cukiernictwie. To on stoi za charakterem świątecznych pierników, ciastek, cukierków i gum, a w deserach mlecznych ładnie współgra z delikatnością śmietany. Używa się go w całości albo sproszkowanego, co wprost przekłada się na intensywność. I jeszcze jedno terytorium, bez którego obraz byłby niepełny: alkohole. Swój smak zawdzięczają anyżowi takie trunki jak ouzo, rakija, arak, a historycznie również absynt i Pernod.

Jak stosować i ile

Bezpieczeństwo anyżu jest nieźle udokumentowane, ale to nie znaczy „im więcej, tym lepiej”. Orientacyjna dawka dzienna suszonego ziela lub nasion to 0,5 do 3 gramów. Przy olejku eterycznym, który jest mocno skoncentrowany, mówimy już tylko o około 0,3 ml dziennie i tej granicy nie warto przekraczać, bo nadmiar potrafi podrażnić skórę albo żołądek.

Najprostsza forma to napar: 1 do 2 łyżeczek rozdrobnionych nasion na filiżankę wrzątku, pity 2 do 3 razy dziennie. Poza tym anyż występuje jako olejek (kilka kropli rozpuszczonych w oleju nośnikowym), jako przyprawa, w postaci kropli na dolegliwości żołądkowe, syropów na kaszel oraz kompresów na podrażnioną skórę. Przy intensywniejszym, leczniczym stosowaniu rozsądnie jest to omówić z lekarzem albo farmaceutą.

Kiedy uważać

Alergia. Kto reaguje na rośliny selerowate, czyli na kminek, koper włoski czy seler, powinien podejść do anyżu ostrożnie. Objawy uczulenia to wysypka, świąd, a w cięższych przypadkach trudności z oddychaniem. Przed pierwszym użyciem skoncentrowanej formy albo olejku zrób próbę na skórze, a przy nietypowej reakcji odstaw i skonsultuj się z lekarzem.

Leki. Tu jest najwięcej do powiedzenia. Anyż zawiera kumaryny o działaniu lekko przeciwzakrzepowym, więc w połączeniu z lekami rozrzedzającymi krew, na czele z warfaryną, może nasilać ich efekt i zwiększać ryzyko krwawień. Może też wpływać na poziom litu, a przyspieszając metabolizm wątrobowy, oddziaływać na leki nasercowe i na nadciśnienie. Osobny rozdział to hormony: ze względu na właściwości estrogenne anyż może zaburzać działanie antykoncepcji i terapii hormonalnej, dlatego kobiety przyjmujące hormony powinny stosować go pod kontrolą lekarza.

Nadmiar. W dużych ilościach anyż potrafi dać nudności i biegunkę, a długotrwałe spożywanie wysokich dawek obciąża wątrobę. W normalnych, kuchennych ilościach, jako przyprawa, jest zwykle bezpieczny. Problem zaczyna się dopiero przy traktowaniu go jak codziennego, mocnego suplementu.

Anyż w tradycji i kawałek historii

Ślady anyżu prowadzą do starożytnego Egiptu, gdzie wchodził w skład potraw i obrzędów, a Grecy i Rzymianie cenili go zarówno w kuchni, jak i jako lek oraz składnik perfum. W średniowiecznej Europie uprawiali go głównie mnisi w klasztornych ogrodach, sięgając po niego na trawienie i ból, a przy okazji do konserwowania żywności. Stamtąd rozszedł się po kontynencie razem z podróżnikami.

Anyż miał też swoją warstwę symboliczną. W wielu kulturach uchodził za znak ochrony i zdrowia: zawieszony nad drzwiami miał strzec domu przed złem, na weselach rozsypywano jego ziarna dla pomyślności i płodności, a w ludowej magii przypisywano mu moc przyciągania miłości. Bardziej przyziemnie żuto nasiona dla świeżego oddechu i robiono z nich okłady na obrzęki i siniaki. Do dziś anyż jest też ważnym towarem eksportowym, zwłaszcza dla Turcji i Egiptu, gdzie warunki sprzyjają jego uprawie.